یادداشت های مصطفی بیان

هر ويتاميني كاركرد مشخصي دارد. بدن انسان نمي‌تواند به تنهايي ويتامين‌ها را بسازد. در نتيجه بايد مقدار ويتامين لازم از طريق مواد غذايي به بدن برسد. با توجه به اين‌كه تمام عملكردهاي پيچيده بدن تاثيرات متقابل روي هم دارند، به همين دليل به ميزان معيني ويتامين، املاح و مواد غذايي نياز داريم. غالبا تغذيه ما يكنواخت شده و علت آن ممكن است ناآگاهي، راحت‌طلبي، محدوديت‌هاي زماني ناشي از شغل و رژيم‌هاي نامناسب براي كاهش وزن و... باشد. اين بي‌توجهي به تغذيه صحيح منجر به كمبود ويتامين مي‌شود.

سال‌هاي اخير، نقطه عطفي در صنعت داروسازي بوده است. آمار توليد و مصرف ويتامين‌ها نشان‌دهنده شتابي روز افزون است! در سال 1993، كشور انگلستان حدود 293 ميليون پوند براي ويتامين‌ها، املاح و ساير داروهاي مشابه هزينه كرد. اين رقم سال 1997 به 321 ميليون پوند رسيد. افزايش آگاهي نسبت به سلامت و علاقه به درمان‌هاي طبيعي، توجيه‌كننده اين افزايش 5 ساله است. از سوي ديگر در اين كشور، سالانه بيش از 8 ميليون پوند براي تبليغات اين داروها هزينه مي‌شود. تبليغات شركت‌هاي سازنده ادعا مي‌كنند كه ويتامين‌ها دارو نيستند بلكه جزو مواد طبيعي به شمار مي‌روند كه همچون غذاي روزانه، مصرفشان بلامانع است، اما آيا براستي چنين است؟ مگر
نه اين‌كه ويتامين مورد نياز بدن، حد معيني دارد؟ پس مصرف بيش از حد نياز چه عوارضي در پي خواهد داشت؟ آيا اين ميزان معين نيز الزاما بايد به وسيله داروها تامين شود؟

ويتامين B6 يا پيريدوكسين: اين ويتامين در منابعي همچون گوشت دام، طيور، ماهي، سيب‌زميني، موز و آجيل‌ها يافت مي‌شود و باعث تسريع سوخت و ساز پروتئين، چربي، كربوهيدرات، توليد سلول‌هاي قرمز خون و سالم نگهداشتن بافت‌هاي عصبي مي‌شود. كمبود اين بيماري باعث ايجاد زخم در دهان، تهوع، حالت‌هاي عصبي، كم‌خوني و تشنج مي‌شود. همچنين استفاده زياد اين ويتامين موجب مسموميت و آسيب‌رساني به اعصاب مي‌شود.

ويتامين B12 (‌سيانوكوبال آمين): اين ويتامين نيز در گوشت دام، طيور، ماهي، لبنيات و تخم‌مرغ به وفور يافت مي‌شود. قابل ذكر است كه گياهان فاقد اين ويتامين هستند. اين ويتامين باعث توليد سلول‌هاي قرمز خون و سالم نگهداشتن بافت‌هاي عصبي مي‌شود. كم خوني حاد منجر به مرگ، فلج اعصاب و عضلات از جمله علائم كمبود اين ويتامين محسوب مي‌شوند. از آنجا كه اين ويتامين بدون عامل داخلي قابل جذب نيست بايد درمصرف آن احتياط كرد.

ويتامين D: اين ويتامين قابل تامين در منابعي چون نورخورشيد، روغن جگر ماهي، تخم‌مرغ، جگر و انواع ماهي‌هاي پرچرب يافت مي‌شود و به سخت شدن استخوان‌ها و دندان‌ها و افزايش جذب و بهره‌برداري از كلسيم و فسفر كمك مي‌كند. كمبود اين ويتامين باعث علائمي همچون از دست دادن كلسيم، نرم شدن استخوان‌ها و دندان‌ها و بيماري راشيتيسم مي‌شود، اما بايد توجه كرد، استفاده زياد از اين ويتامين نيز باعث مسموميت، توقف رشد، كم شدن وزن و سخت شدن نسوج نرم بدن مي‌شود (بعضي از داروها مانند باربيتونرات‌ها، داروهاي كاهش كلسترول، كرتيزون و بعضي داروهاي ضد تشنج، متابوليسم ويتامين D بدن را متوقف مي‌كنند)‌.

ويتامين K: باكتري‌هاي روده توليدكننده اين ويتامين هستند و بيشتر در منابعي مانند اسفناج وسبزي‌هاي با برگ سبز تيره، جگر، شير و تخم‌مرغ يافت مي‌شوند. اين ويتامين به انعقاد خون كمك مي‌كند و كمبود آن، باعث عدم انعقاد خون در اعضاي صدمه‌ديده بدن و خونريزي مي‌شود. همچنين بايد در مصرف بيش از حد اين ويتامين به علت آسيب‌هاي كبدي و مغزي، زردي و از بين رفتن سلول‌هاي قرمز خون و خنثي‌كننده اثر داروهاي رقيق‌كننده خون احتياط كرد.

فقط در بعضي شرايط خاص به ويتامين بيشتر نياز است، شرايطي از قبيل:

ـ اختلالات متابوليسم ناشي از بيماري‌هاي معده و روده

ـ هنگام بارداري و شيردهي (نياز به ويتامين در اين دوران ممكن است 30 تا 100 درصد افزايش يابد.)

ـ هنگام مصرف برخي داروهاي ضد بارداري و دوران يائسگي

ـ هنگام كاهش كالري مثل رژيم‌هاي غذايي كه به دليل كاهش مصرف چربي، ويتامين كمتري مصرف مي‌كنيم.

ـ در وضعيت‌هاي استرس

ـ مصرف سيگار (كسي كه 20 عدد سيگار در روز مصرف مي‌كند، روزانه 60 درصد بيش از افراد غيرسيگاري به ويتامين Cنياز دارد.)

ـ كهولت سن (افراد مسن به دليل دندان‌هاي سوم يا عاريه، از ميوه‌ها و سبزي‌هاي خام نمي‌توانند استفاده كنند.)

ـ هنگام ابتلا به برخي بيماري‌ها يا مصرف برخي داروها مثل داروهاي ضد بارداري، ضد صرع يا متفورمين و...

ـ دوره‌هاي رشد سريع مثل زمان كودكي و نوجواني

امروزه مصرف ويتامين‌هاي اضافي به حدي است كه در اقصي نقاط كشور نيز آمپول‌هاي ويتامين زرد و قرمز را مي‌شناسند و مي‌پندارند كه مصرف زياد آنها اثر مستقيم در درمان امراض ايشان دارد، بويژه افرادي كه از دردهاي نواحي پا و زانو رنج مي‌برند، درحالي كه ممكن است گاه مصرف بي‌رويه اين ويتامين‌ها كه در قالب قرص و كپسول و آمپول عرضه مي‌شوند، عوارضي منفي نيز همراه داشته باشد.

اگرچه تحقيقات بيشتري بايد انجام شود تا افزايش مصرف مواد غذايي سرشار از ويتامين‌ها را ثابت كند اما امروزه دريافته‌ايم كه مصرف اضافي برخي ويتامين‌ها از جمله E به صورت مرتب و در قالب انواع دارو، پديده توصيه شده‌اي نيست بلكه توصيه‌هاي كنوني بر متنوع كردن غذا و استفاده از تركيب مناسب ويتامين‌ها استوار است. به عنوان مثال سالاد ميوه سيب كه حاوي مقدار مطلوبي ويتامين، املاح و ساير مواد گياهي است، پرتقال (سرشار از ويتامين C)‌ و ساير ميوه‌هايي كه برحسب ذائقه خودتان مي‌توانيد به آن اضافه كنيد. اگر پودرهاي نارگيل، كاكائو و... كه حاوي ويتامين E هستند و نيز هويج به عنوان پيش ويتامين A را به اين تركيب اضافه كنيم، تركيب مناسبي از ويتامين‌ها به دست مي‌آيد.

ناگفته نماند كه اين ويتامين‌ها به طور متقابل تقويت‌كننده يكديگرند. البته مقدار ويتامين مصرفي شما طي روز، به ميزان غذايي بستگي دارد كه مصرف مي‌كنيد. متخصصان معتقدند بهترين راه تامين ويتامين‌ها، استفاده از مواد غذايي تازه است و معمولا 5 وعده استفاده از سبزي‌ها و ميوه‌ها مي‌تواند كافي باشد. مصرف 6 ميلي‌گرم پيش ويتامين A ، 100 گرم ويتامين Cو 14 ميلي‌گرم ويتامين E، مقادير مطلوبي است.

ويتامين‌ها و مواد معدني براي حفظ سلامت بدن ضرورت دارند. بدن ما به 13 نوع ويتامين و دست‌كم 10 نوع مواد معدني براي بقا نياز دارد؛ ولي اين مقدار از فردي به فرد ديگر متفاوت است. در بيشتر موارد همه مي‌توانند از مكمل‌هاي غذايي استفاده كنند و ميزان نياز هر كس با توجه به ميزان فعاليت او سنجيده مي‌شود و به جنس، سن، تاريخچه سلامت خانوادگي و سلامت عمومي فرد نيز وابسته است. 3 گروه بيشتر از ديگران به ويتامين و مواد معدني نياز دارند.

به‌طور كلي بايد گفت افرادي كه غذا به اندازه كافي مي‌خورند و از رژيم غذايي حاوي سبزي كه و ميوه‌هاي تازه استفاده مي‌كنند نيازي به مصرف دارو يا مكمل‌هاي حاوي ويتامين ندارند.

درواقع مصرف داروها يا مكمل‌هاي حاوي ويتامين هيچ تأثيري روي دستگاه گوارش ندارد و مصرف بيش از حد آنها در افرادي كه به مقدار كافي غذا مي‌خورند، موجب بروز مسموميت خواهد شد. تنها افرادي كه تمايل به خوردن غذا ندارند و از رژيم غذايي ناقصي برخوردارند بايد زير نظر پزشك متخصص از دارو و مكمل‌هاي حاوي ويتامين استفاده كنند تا دچار سوءتغذيه نشوند.

كودكان و نوجوانان: از آنجا كه كودكان و نوجوانان در حال رشد هستند، بدن آنها براي اين كه با تغييرات سريع حاصل از رشد كنار بيايد، به مقدار فراواني ويتامين و مواد معدني نياز دارد. اين روزها به خاطر وجود فست‌فودها و غذاهاي آماده، كودكان و نوجوانان آن طور كه بايد مواد مغذي و معدني لازم را دريافت نمي‌كنند. بدن كودكان و دختران نوجوان به آهن نياز دارد و پسران و دختران نوجوان همچنين به روي نياز دارند. ممكن است اين گروه سني به مكمل‌هاي اين مواد معدني و ويتامين‌ها  احتياج داشته باشند.

گياهخواران: اگر گياهخوار هستيد، مقدار فراواني ويتامين و مواد معدني موجود در گوشت را از دست مي‌دهيد. ولي اگر از مواد غذايي گياهي بدرستي و به مقدار كافي استفاده كنيد، مي‌توانيد مواد غذايي مورد نياز بدنتان را تامين كنيد. ممكن است به مكمل‌ها احتياج داشته باشيد، چون بعضي ويتامين‌ها تنها در منابع غذايي حيواني وجود دارند و در گياهان يافت نمي‌شوند.

سالمندان: مردان و زنان بالاي 60 سال، مواد معدني و ويتامين‌هاي مورد نيازشان را از غذاها تامين نمي‌كنند و اين درست زماني است كه دريافت اين ويتامين‌ها و مواد معدني برايشان اهميت بسيار دارد. بنابراين اين افراد گاهي به مكمل ويتامين‌ها و مواد معدني نياز پيدا مي‌كنند. البته لازم به يادآوري است، تمام افراد بايد تحت نظر پزشك يا متخصص تغذيه، مكمل‌ها را مصرف كنند.

محققان با رد تاثير بعضي مكمل‌هاي ويتامين بر سلامت، نسبت به مضر بودن آنها هشدار داده‌اند. بررسي ۶۷ تحقيق مختلف بر تاثير مصرف مكمل‌هاي ويتامين نشان داده است، مصرف آنتي‌اكسيدان‌ها نه‌تنها باعث طول عمر نمي‌شود كه در خيلي موارد، مرگ زودهنگام افراد را در پي دارد.

محققان دانماركي پس از مطالعات خود به اين نتيجه رسيدند كه مصرف مكمل‌هاي ويتامين A خطر مرگ را 16 درصد افزايش مي‌دهد. اين رقم براي بتاكاروتن ۷ درصد و ويتامين E ، 7 درصد است. به گفته محققان، تحقيق درباره مصرف مكمل‌هاي ويتامين C هيچ تاثير منفي يا مثبتي ندارد. در اين حال، آنها خواستار مطالعه بيشتر بر مصرف اين ويتامين و سلنيوم هستند. وزارت بهداشت بريتانيا هم از شهروندان خواسته است به جاي مصرف مكمل‌هاي مصنوعي ويتامين‌ها، نياز خود را به ويتامين‌هاي مختلف از راه تغذيه برطرف كنند.