رمان ایرانی
رمان مهم ترین و معروف ترین شکل تبلور یافته ی ادبی روزگار ماست که با «دُن کیشوت» اثر سروانتس اسپانیایی تولد یافت.
در فرهنگ «اصطلاحات ادبی»، واژه رمان (ناول) اينگونه معرفی شده است: «روايت منثور داستانی طولانی که شخصيتها و حضورشان را در سازمانبندی مرتبی از وقايع و صحنهها تصوير کند. اثری داستانی که کمتر از سی تا چهل هزار کلمه داشته باشد، غالبا به عنوان قصه، داستان کوتاه، داستان بلند و رمان محسوب می شود. اما «رمان» حداکثری برای طول و اندازه واقعی خود ندارد. هر رمان، شرح و نقلی است از زندگی، شخصيتها، عمل، صحنهها، پيرنگ و درونمايه است. رمان دارای شخصیت های بسیاری است که هر کدام پیچیدگی ها و ابعاد چند ماجرا شخصیت های مختلف داستان را تحت تاثیر قرار می دهند و شخصیت ها را وادار به عمل داستانی می کنند.»
کلمه رمان از واژه رمانس در قرون وسطی گرفته شده است. رمانس داستانهای سنتی است که بيشتر شامل ماجراهای تاريخی است که در آن از تاريخ به عنوان زمينهای برای حوادث مهيج و ماجراهای عاشقانه استفاده می شد. البته در انگليسی به جای استفاده از واژه «رمان»، واژه نوول را به کار میبرند.
بيشتر کارشناسان ادبی درباره حجم و وسعت رمان میگويند که رمان، داستانی است به نثر، با وسعتی معين، که اين حد يا وسعت نبايد کمتر از پنجاه هزار کلمه باشد.رمان به دليل داشتن فضاهای متنوع، حوادث به هم پيوسته و مختلف و شخصيتهای بسيارش،گستردهترين شکل داستان است به همين خاطر بسياری از منتقدين ادبی رمان را قالبی بسيار نيرومند میدانند که میتواند تا اعماق دنيای واقعی نفوذ کند و حتی به کسانی که در خط ادبيات نيستند، توصيه میکنند بهتر است آن را جدی بگيرند و به آن توجه کنند. رمان تصويری از زندگی است و درست مثل زندگی دارای جلوههای متفاوتی است به همين دليل برای آشنايی با رمان و ورود به دنيايی گستردهاش خوب است که از تقسيم بندیهايی که در اين زمينه وجود دارد استفاده کنيم. تقسيمبندی رمانها کاری علمی و به قصد شناخت بيشتر آنهاست. ولی اين کار در عمل گاهی از دقت علمی لازم برخوردار نيست چرا که بعد از تقسيم محتوايی، شکلی يا شکلی – محتوايی رمانها (به دليل اهميت خاص جنبهای از آنها)، برخی از رمانها هم زمان در چند دسته قرار میگيرند.
رمان ها انواعی دارند چون پیکار سگ (شرح زندگی مردم تهی دست)، گوتیگ (رمان آمیخته به سحر و جادو)، تاریخی، رسالتی (که در آن از مسائل سیاسی، اقتصادی، مذهبی و ... سخن می رود) روان شناختی، جریان سیال ذهن، خیالی و وهمی (مانند رمان های علمی و نمادین) و ....
از معروف ترین رمان های ایرانی به «بوف کور» صادق هدایت، «سنگ صبور» صادق چوبک، «شازده احتجاب» هوشنگ گلشیری، «کلیدر» محمود دولت آبادی، «ملکوت» بهرام صادقی، «مدیر مدرسه» جلال آل احمد، «سووشون» سیمین دانشور، «شوهر آهوخانم» علی محمد افعانی، «دختری با ریسمان نقره ای» جمال میرصادقی و «سال های ابری» علی اشرف درویشیان اشاره کرد.
علاوه بر معرفی رمان های برجسته ادبیات داستانی معاصر ایران می توان رمان های «چراغ ها را من خاموش می کنم» زویا پیرزاد (جایزه هوشنگ گلشیری 1381)، «پرنده من» فریبا وفی (جایزه هوشنگ گلشیری 1382)، «رودی راوی» ابوتراب خسروی (جایزه هوشنگ گلشیری 1383)، «آبی تر از گناه» محمد حسینی (جایزه هوشنگ گلشیری 1384)، «هیس» محمد رضا کاتب (جایزه دوره اول منتقدان و نویسندگان مطبوعاتی)، « شهری که زیر درختان سدر مرد» خسرو حمزوی (جایزه دوره دوم منتقدان و نویسندگان مطبوعاتی)، « همنوایی شبانه ارکستر چوبها» رضا قاسمی (جایزه دوره سوم منتقدان و نویسندگان مطبوعاتی)، « من ببر نیستم به بالای خود پیچیده تاکم» محمدرضا صفدری (جایزه دوره چهارم منتقدان و نویسندگان مطبوعاتی)، «از شیطان آموخت و سوزاند» فرخنده آقایی (جایزه دوره هفتم منتقدان و نویسندگان مطبوعاتی)، «فرشتهها بوی پرتغال میدهند» حسن بنیعامری (جایزه دوره هشتم منتقدان و نویسندگان مطبوعاتی)، «از یاد رفتن» محمدحسین محمدی (جایزه دوره نهم منتقدان و نویسندگان مطبوعاتی) و « نگران نباش» مهسا محبعلی (جایزه دوره دهم منتقدان و نویسندگان مطبوعاتی) را نام برد که مطالعه آنها خالی از لطف نیست.
میخواهم برای آشتی بيشتر خودمان و شما با دنيای ادبيات ایرانی به محبوبترين شکل کتاب بپردازيم، رمان. شايد اين موضوع بهانهای باشد برای برقراری ارتباط بيشتر ما با کتاب.
بوف کور
بوف کور با این عبارت آغاز می شود:«در زندگی زخم هایی هست که مثل خوره روح را آهسته در انزوا می خورد و می تراشد. این دردها را نمی شود به کسی اظهار کرد، چون عموما عادت دارند این دردهای باورنکردنی را جزو اتفاقات و پیش آمدهای نادر و عجیب بشمارند و اگر کسی بگوید یا بنویسد، مردم بر سبیل عقاید جاری و عقاید خودشان سعی می کنند آن را با لبخند شکاک و تمسخر آمیز تلقی بکنند.»
«بوف کور» هیچ زمان، مکان و یا هویت خاصی را دارا نیست. مطالعه ی بوف کور را با نگاهی انتقادی آغاز کند، اما اندک اندک ابهام و سیاهی بر همه چیز سایه می افکند؛ زنجیره ی رویدادها از دست خواننده می رود و در پایان با نگاهی غیر انتقادی، آنچه را خوانده می پذیرد. بوف کور در زمانی نوشته شد که حکومت رضا خان پهلوی در اوج سخت گیری و خشونت بود. در آن زمان به این کتاب اجازه ی انتشار داده نشد. صادق هدایت به هندوستان رفت و نسخه ی دست نویس کتاب را با خود به همراه برد و آن را به چاپ رساند. این کتاب در شمارگانی محدود در بمبئی منتشر شد و در پشت جلد آن نوشته شده بود: «طبع و فروش در ایران ممنوع»
این رمان در سال 1315 منتشر شد و تاکنون از فارسی به چندین زبان از جمله انگلیسی و فرانسه ترجمه شده است.
سنگ صبور
رمان «سنگ صبور» آخرين كتاب و در واقع آخرين رمان صادق چوبک است که در سال 1345 منتشر کرد. ماجرای داستان در دهه اول و دوم قرن شمسی حاضر در شهر شيراز، يعنی در دوره زمامداری رضا شاه میگذرد. رمان، سرگذشت اندوه ناک دختری فریب خورده است که در تامین زندگی کودک خود به ازدواجی تن می دهد. در این داستان «احمدآقا» (نقش مثبت داستان) در نقش معلم که شخصیت اصلی این رمان است با نگاهی تیزبین، خرافه، جهل و تهیدستی مردم آن زمان شیراز (مردم ایران) را به تصویر میکشد و از سوی دیگر «سیف القلم» (نقش منفی) جنایتکاری بی رحم که در طول داستان زنان های صیغه رو به دام انداخته و سپس آنها را از بین می برد. حادثه ایی که مشابه آن امروز هم در صفحه حوادث روزنامه ها می بینیم!
به گفته منتقدین ادبی، رمان «سنگ صبور» از نظر سبک شناسی و نیز پیرنگ وحشتناک داستانی، نشان دهنده ی رویکرد نویسنده به اندیشه ها و باورهای جدید است. با این که توانایی چوبک در این رمان آشکار است و نویسنده بر این باور است که چهارده سال برای آفریدن این داستان کوشیده است و به دشواری می توان ارزیابی منتقدان را از این اثر مثبت دانست. بی گمان شیوه بیان چوبک در این اثر، افق های جدیدی برای دوستان اهل قلم و نویسندگان جوان می گشاید.
مدیر مدرسه
«از درکه وارد شدم سیگار دستم بود زورم آمد سلام کنم. همین طوری دنگم گرفته بود قد باشم. رئیس فرهنگ که اجازه نشستن داد، نگاهش لحظه ای روی دستم مکث کرد و بعد چیزی را که می نوشت، تمام کرد و می خواست متوجه من بشود که رونویس حکم را روی میزش گذاشته بودم....»
جلال آل احمد داستان بلند «مدیر مدرسه» را در سال 1337 به نگارش درآورد. داستان بلند «مدیرمدرسه»، تصویری رئالیستی از زندگی و گرفتاری های مدیر یک مدرسه روستایی و کارکنان این مدرسه را نشان می دهد. خواننده با محرومیت و درماندگی های این دسته از کارکنان دولت و پاره ای از نابسامانی های نظام آموزش کشور در دهه چهل خورشیدی آشنا می شود. داستان با ورود پرخاشگرانه مدیر به اتاق رئیس فرهنگ آغاز میشود. مدیر به مرور با مدرسه، معلمان، شاگردان و خانوادههای آنها آشنا میشود. در مسیر داستان دشواری هایی برای مدیر مدرسه ایجاد می شود و این دشواری ها به داستان تداوم و هماهنگی می بخشد.
در میان نسلِ جوان ترِ نویسندگان ایرانی، جلال آل احمد به سبب گوناگونی آثار، سبک در خور توجه در تمام آثار او دیده می شود.
سووشون
رمان «سووشون» مشهورترین اثر دکتر سیمین دانشور نویسنده و همسر جلال آل احمد است. دانشور نویسنده درد های ناگفته ی زنان ایرانی است. وی در توصیف دنیای ذهنی و عینی زنان، نویسنده ای موفق است.
زری و یوسف در میهمانی عقدکنان دختر حاکم شرکت میکنند. از ورای چند و چون عروسی خواننده با فضای اجتماعی سالهای 1320 آشنا میشود. سالهایی که انگلیس در فارس نیرو پیاده کرده و جنگ ناخواسته با خود گرسنگی و بیماری آورده است. حاکم دست نشانده با فروش آذوقه ی مردم به ارتش بیگانه به قحطی دامن میزند. یوسف، خان روشنفکر و متکی به ارزشهای بومی، حاضر به فروش آذوقه ی مردم به ارتش بیگانه نیست و میخواهد از مردم پشتیبانی کند. اما زری، همچون همه زنان سووشون، حتی چهرههای منفی چون عزتالدوله، که هریک به نوعی وجوه گوناگون ستمدیدگی، بیپناهی، ناکامی، فداکاری و تحمل زن ایرانی را به نمایش میگذارند، مسالمت جویانه، میکوشد او را آرام کند.
دو خان قشقایی، ملک رستم و ملک سهراب خانها که از سوی اشغالگران اغوا شدهاند، برای خرید آذوقه نزد یوسف میآیند تا با فروش آن به انگلیسیها اسلحه بخرند و با ارتش ایران بجنگند. اما یوسف قبول نمیکند.
«سیمین دانشور» این رمان را در سال 1348 ، مدتی کوتاه پیش از مرگ جلال آل احمد منتشر کرد.
شوهر آهو خانم
شوهر آهو خانم در فضای اندوه ناک و حسرت انگیز یکی از شهرهای ایران آغاز می شود. نویسنده آرام و با ورزیدگی، خواننده را به کرمانشاه 70 – 60 سال پیش می برد و زندگی خسته کننده و کسالت بار مردم را به تصویر می کشاند. پس از گشتی در شهر، در برابر یک نانوایی درنگ می کنیم و با دو تن از شخصیت های اصلی داستان روبه رو می شویم. «سید میران»، نانوایی قدیمی و ساده دل که صداقت او زبان زد همگان است و «هما»، دختری جوان و فریبنده که به هر فریبی روی می آورد تا سید را بفریبد و دل او را به چنگ آورد تا برای خود پشتیبانی بیابد. سومین شخصیت داستان، زن سید میران، «آهو خانم» است که در خانه ی سید با او آشنا می شویم. جذابیت داستان، از روابط این سه نفر چشمه می گیرد. از رمان «شوهر آهو خانم» بر می آید که درون مایه اصلی آن، زندگی پر درد و رنج ایرانی است. این رمان در زمانی به نگارش در آمد که در جامعه ایران شاهد مردسالاری و تحقیر و توهین زن بودیم.
«علی محمد افغانی» با انتشار رمان شگفت انگیز «شوهر آهو خانم» در سال 1340 هیاهوی بسیاری را در محافل ادبی و عرصه های فکری و حوزه های ادبی ایران برپا کرد.
کلیدر
«کلیدر» رمانی ده
جلدی به قلم «محمود دولت آبادی» است. نام
این رمان از روستایی در بخش سرولایت شهرستان نیشابور در پایکوه حیدری گرفته شده که
حوادث برخی از قسمت های این رمان در آن رخ می دهد. زندگی عشایری شرح داده شده در
رمان کلیدر و نیز نگاه سنتی به شخصیت های رمان آن را به صورت رمانی کلاسیک درآورده
است.
کلیدر، یک رمان عظیم روستایی است که محمود دولت آبادی بیش
از پانزده سال (از سال 1342 تا سال 1357) عمرش را صرف نگارش آن کرده است و حجیم ترین
رمان فارسی به شمار می رود؛ البته گمان نمی رود که دوباره چنین حادثه ای تکرار
شود، زبانی فخیم و حماسی و بیش از شصت شخصیت که جملگی تمام و کمال پرداخته شده اند.
رمانی در ستایش کار و زندگی و طبیعت، که خود دولت آبادی
بارها گفته است «دیگر گمان نکنم که نیرو و قدرت و دل و دماغم اجازه بدهد که کاری
کامل تر از کلیدر بکنم. کلیدر از جهت کمی و کیفی، کامل ترین کاری است که من تصور
میکرده ام که بتوانم و شاید بشود گفت. در برخی جهات از تصور خودم هم زیادتر است.»
مقاله «گشتی در دنیای رمان (رمان ایرانی / قسمت اول)» _ ماهنامه جوانان امروز – شماره 2198 – مرداد 1392
مقاله «گشتی در دنیای رمان (رمان ایرانی / قسمت دوم)» _ ماهنامه جوانان امروز – شماره 2199 – شهریور 1392
داستان نویس ، روزنامه نگار ادبی و موسس انجمن و جایزه داستان سیمرغ نیشابور.